Zand erover!?

In 2006 en 2007 werkten cineast Koenraad Deblauwe en fotografe Evy Menschaert samen met diverse medewerkers van Victoria Deluxe en Sofie Vandaele van CC Evergem een sociaal-artistiek project uit rond het verdwijnen van de wijk Zandeken. Samen met de bewoners werd er twee jaar aan een herinneringsdocument gewerkt dat de wijk Zandeken op een integere en doorleefde manier in beeld brengt. Met dit project willen we ode brengen aan de rijke geschiedenis van Zandeken en de bijzondere kracht en veerkracht van deze lokale gemeenschap.

De onteigening van deze wijk omwille van de komst van het nieuwe Kluizendok was onomkeerbaar. Alle inwoners van de wijk Zandeken moesten en moeten hun huis en leefplek verlaten. De manier waarop de bewoners afscheid hebben moeten nemen van hun wijk en de herinneringen aan Zandeken die men wil meenemen, staan in dit sociaal-artistiek project centraal.

Over het verdwijnen van de wijk Zandeken

De Vlaamse Regering heeft op 6 juli 1994 het project Kluizendok principieel goedgekeurd. Bij deze beslissing werd het Havenbedrijf van Gent aangeduid als bouwheer voor alle werken. Het totale project omvatte de uitbouw van een nieuw dok op de linker kanaaloever, die volledig op het Gentse grondgebied zal liggen. De totale kostprijs werd geraamd op 136 miljoen euro. Op vrijdag 4 oktober 1996 werd de eerste paal geheid. Tussen 2005 en begin 2008 werden de bewoners van de wijk Zandeken in Evergem – onteigend. Het gaat om 237 inwoners waarvan 96 gezinnen, 13 land- en tuinbouwbedrijven en 11 KMO’s. Door de komst van het nieuwe Kluizendok moest dit kleine gehucht noodgedwongen verdwijnen.

De start van het project

Het onteigeningsverhaal van Zandeken heeft vele facetten. Het maakt deel uit van een ambitieus economisch project, dat de werkgelegenheid en welvaart in en rond Gent moet doen groeien. De keerzijde van de medaille is een verhaal dat niet in cijfers kan uitgedrukt worden, dat gaat over emoties en ervaringen van mensen die noodgedwongen afscheid moeten nemen van hun woon- en soms ook werkplek. Deze ervaringen zijn zeer verschillend afhankelijk van de persoon, de levensfase, de binding die men heeft met de wijk,… Van begin af aan was het onze bedoeling om zo respectvol mogelijk om te gaan met deze dubbele realiteit. Om voeling te krijgen met wat er gaande is, wat in de wijk leeft en in een poging om meerdere standpunten te begrijpen, werd dit project opgestart vanuit 2 invalshoeken.

1. Kennismaking met de betrokken instanties
In de eerste plaats het voorstellen van onszelf en onze plannen aan de actoren die het ‘economisch’ verhaal waar moeten maken: het Gentse Havenbedrijf, de sociaal bemiddelaar, de dienst ruimtelijke ordening gemeente Evergem, de Vlaamse Overheid - afdeling Maritieme Toegang,… Deze bezoeken hebben ons een beeld gegeven van de context van dit project en de verschillende actoren. In de tweede plaats konden zij voortaan ook een ‘gezicht kleven’ op ons, waardoor we steeds bij hen terecht konden met vragen.

2. Voorstelling aan de buurt
Een bewonersbrief introduceerde dit project en de medewerkers bij de inwoners van Zandeken. Om de buurt ‘aan te voelen’, huurden we een huisje in de wijk, dat een tijd lang heeft gefungeerd als werkplek: ontvangst van inwoners, vergaderruimte, … Vanuit deze plek baanden we ons langzaam maar zeker een weg via de aanwezige netwerken in het dorp en leerden we Zandeken van binnen uit kennen en niet enkel meer van ‘horen zeggen’. Door onze aanwezigheid in Zandeken groeiden er geleidelijk aan informele contacten met de inwoners. Met de hulp van verschillende inwoners werden we in contact gebracht met andere inwoners en families.

De intense samenwerking met de bewoners

Inwoners werden uitgenodigd om voorstellen en ideeën te leveren voor de inhoud van het herinneringsdocument. De uitgangsvraag van dit project was immers wat zij graag verfilmd en/of gefotografeerd willen zien. We maakten fotografische en filmische portretten van heel wat bewoners, hun huizen, de omgeving en er werden ook talloze interviews afgenomen. We hadden ook oog voor de landschap(pelijke veranderingen), filmden en fotografeerden de straten, (leegstaande) huizen,… Er werd als het ware een ruimtelijke en menselijke inventaris opgemaakt. Vele van de huizen en straten zijn op dit moment reeds verdwenen. In het werkproces werd gezocht naar herinneringen en getuigenissen die de kracht en de rijkdom van deze lokale gemeenschap tracht te omvatten. Bij het opsporen en verzamelen van deze herinneringen trachtten we zoveel mogelijk te vertrekken vanuit de leefwereld van de (ex-)inwoners en hen te betrekken in het maakproces. We deden dit door middel van interviews, de digitalisering van oude foto’s en filmpjes, het maken van nieuwe beeldopnames en tussentijdse toonmomenten.

Het vervolgtraject

Vooraleer de documentaire haar definitieve vorm en inhoud kreeg werden er een aantal toonmomenten gepresenteerd om de betrokkenheid van de bewoners te verhogen. Deze verschillende afleveringen werden in de eerste plaats in Zandeken maar ook op diverse andere locaties georganiseerd. Met deze gefaseerde aanpak wilden we een interactief proces ontwikkelen tussen de makers, de bewoners en het publiek. Het (tussentijds) vertonen van beeldmateriaal leidde tot gesprekken en discussies wat tot nieuwe verhalen, nieuwe herinneringen en nieuwe werksporen leidde.

Eindtoonmoment

Met de realisatie van een documentaire en tentoonstelling hopen we een bijdrage te leveren aan het afscheids- en rouwproces van de bewoners van Zandeken. Dit wordt niet als een therapeutisch effect beschouwd maar veeleer als een manier om zowel een stuk (levend) cultureel erfgoed filmisch en fotografisch te documenteren als de zoektocht naar hoe de sterke herinneringen aan Zandeken kunnen overleven.

Officiële website : www.zandeken.be