Van stadskanker tot stadsanker!

Net over de middag ontmoeten we Rudy Couvreur uit Bonn. Deze in Vlaanderen geboren fotograaf schrijft sinds 1985 over het circusleven in Europa. In dit kader kwam hij in contact met het Gentse circus waarover hij een duizendtal pagina's informatie verzamelde. Niet enkel over de bouw en de geschiedenis van het circus maar eveneens over de voorgeschiedenis van dit 'stenen' circus.

"Mijn idee was om niet enkel over het gebouw zelf opzoekingswerk te verrichten, maar ook over de mensen die er gewerkt hebben. Dit was niet eenvoudig omdat het niet gemakkelijk is om nog mensen te vinden die hier ooit nog hebben gewerkt of 'gespeeld'. Ik heb indertijd veel mensen aangeschreven maar daar kwam uiteindelijk niet zo veel reactie op.

"Ik denk dat er hoedanook reeds zeer veel informatie over de rijke geschiedenis van dit gebouw en circus bestaat. Het komt er op aan om investeerders te zoeken die nog in dit gebouw geloven", meent Rudy Couvreur.

"Wat andere steden kunnen, zou ook de Stad Gent moeten kunnen. Het stenen circus in Amiens, bijvoorbeeld, was ook niet in betere staat dan het circus hier. Het gebouw in Amiens werd volledig gerestaureerd: een nieuw dak, een volledig nieuwe zitinrichting. Misschien dat een restauratie niet eens zo veel meer moet kosten dan wanneer het gebouw zou worden gesloopt.

"Het gaat natuurlijk over niet weinig geld, maar dergelijk gebouw verdient dit", zegt Rudy met veel overtuiging.
"Waar ik woon in Bonn, wilde men onlangs een nieuw commercieel gebouwencomplex oprichten, maar onder protest van de lokale bevolking is dit verhinderd geworden. Dit zou hier ook moeten mogelijk zijn."

Op welke manier hebben de mensen in Bonn actie gevoerd?

"De actievoerders hebben een paviljoen opgericht in het stadscentrum en aan de bevolking informatie verstrekt over de plannen die de stedelijke overheid had ontwikkeld. Ze hebben genoeg handtekeningen verzameld om het stadsbestuur onder druk te zetten. Het nieuwe gebouw pastte architecturaal totaal niet tussen de andere oude, historische gebouwen. De verkiezingen die toen op til stonden, speelden natuurlijk ook een belangrijke rol.

"Wat ik zelf niet aanvaardbaar vind, is dat een stadsafgevaardigde (Geert Versnick, nvdr.) heeft aangekondigd dat dit gebouw moet ge-sloopt worden en een commerciële herbestemming moet krijgen. Ik denk niet dat Gent nood heeft aan meer commerciele ruimtes, er is toch al zoveel leegstand.

"Men beseft hier in Gent blijkbaar niet dat dit stenen circus een uniek gebouw is. Ook in Luik is er nog een stenen circus, maar dit is gedeeltelijk een garage en een fitness-centrum geworden, met op het hoogste verdiep ook een zaal voor optredens, die plaats biedt aan 500 bezoekers. Na klachten van de buren over achtergelaten vuil en mogelijke gevaren bij brand besloot de Provincieraad van Luik echter de uitbatingsconcessie (voorlopig?) niet te verlengen. Sinds 2002 worden er hier geen voorstellingen meer georganiseerd.

"Het circus in Verviers bestaat nog gedeeltelijk. Van het circusgebouw staat thans nog de voorbouw en de onderkant van de achterbouw waarin de voorstellingen gegeven werden. Tenslotte is er nog het Koninklijk Circus in Brussel, dat op 12 januari 1878 plechtig geopend werd door het gezelschap van de Duitse circusskoning Ernst Renz. Het circusgebouw in de hoofdstad is het enige vast circus in Belgie, waar vandaag nog voorstellingen gegeven worden.

"Ik vind dat de Gentenaars de kans zouden moeten grijpen om zo iets unieks te koesteren en er iets van te maken: in de bovenruimtes zou een ballet-, circus-, film- en theatermuseum kunnen worden ingericht, waar o.m. de rijke verzamelingen van de heren Puttevils en De Poorter kunnen tentoongesteld worden, alsook een bibliotheek voor podiumkunsten. Dan is er zeker ook nog ergens een plaatsje voor een gespecialiseerde theaterbookshop en een restaurant.

"Zelfs wanneer er hier geen circusvoorstellingen meer zouden doorgaan, dan kunnen er andere culturele activiteiten worden georganiseerd. Het Nederlandse Circustheater in Scheveningen kan hier misschien als voorbeeld dienen. Daar werd ook een oud circus van in het begin van de twintigste eeuw gerestaureerd tot één van de meest stijlvolle theaters in Nederland."

Hoe ben je eigenlijk in contact gekomen met het circusleven?

"Dit kwam door een klein familiecircus dat in Bonn kwam overwinteren. Ik ben geleidelijk aan met die mensen in contact gekomen en ben foto's beginnen maken. Zo ontstond m'n belangstelling voor het circusleven. Later ben ik naast het maken van foto's beginnen schrijven over het circusleven in Europa. Ik schrijf nu reeds veertien jaar over het European Circusfestival te Luik rond Kerstmis voor de Duitse 'Circuszeitung'.

"Ik heb me op de één of andere manier steeds tot Gent aangetrokken gevoeld. Ik weet niet waarom, maar het is zo: de sfeer vind ik; 't is moeilijk te zeggen; de combinatie van oud en nieuw en de activiteiten die hier plaatsvinden.

"Alhoewel, ik vind dat veel activiteiten al een stuk te veel vercommercialiseerd zijn geworden. In Bonn zijn dergelijke feesten zoals die hier in Gent plaatsvinden echter niet mogelijk. In Bonn is er veel te doen op cultureel vlak maar iets zoals de Gentse Feesten is hier ondenkbaar.

"In Bonn staan nog weinig oude gebouwen, de meesten werden plat gebombardeerd op het eind van de Tweede Wereldoorlog: Enkele historisch betekenisvolle gebouwen, zoals het oude Stadshuis en het hoofdgebouw van de Universiteit, werden intussen met veel zorg heropgebouwd en zijn vandaag een veel gefotografeerde toeristische attractie," besluit Dhr. Couvreur tenslotte.

Even later ontmoeten we in de ondertussen propvolle circusinkom Guy Bral. Dhr. Bral is binnen z'n vrije tijd heel actief in en rond het circusleven. Hij maakt heel vaak buitenlandse reizen op zoek naar 'circussen'.

"Ik ben een geboren en getogen Gentenaar en vind dat in dit circusgebouw een ontzettend boeiende geschienis werd geschreven, die niemand kan ontgaan.

"Mocht men dit gebouw slopen, dan ontneemt men een stuk erfgoed aan alle Gentenaars. Het zou jammer zijn dat men de komende generaties de kans op dergelijk gebouw - met z'n herinneringen aan de glorietijd - zou ontnemen."

In de kranten verschenen er deze week artikels met de suggestie dat de beste oplossing er zou uit bestaan dit gebouw te slopen.

"Ik meen dat het slopen misschien wel meer geld zou kosten, dan dat het circus zou worden gerenoveerd. Als men nu een beetje 'vernünftig' zou zijn, zoals de Duitsers zeggen, zou men kunnen starten met het vernieuwen van de dak-constructie. Daarna zou men stilaan kunnen starten met de renovatie van de binnenruimtes.

"Vanuit de private sector is het niet onmogelijk dat men met geld over de brug komt. Want men kan hier perfect een samenwerking opzetten tussen de private sector en de diverse overheden."

Zie jij de bevolking in staat om druk uit te oefenen op de politieke besluitvorming in verband met dit gebouw?

"Mocht er een referendum worden georga-niseerd over het behoud van deze site, dan denk ik dat dit positief zou uitdraaien voor diegenen die dit circus willen behoeden van de sloop.

"Men zou hier jaarlijks een aantal circusvoor-stellingen kunnen laten doorgaan. Ook al staan de circussen nu een stuk in een negatief daglicht; toch denk ik dat circussen die in orde zijn, nog altijd een bestaansrecht hebben. Onlangs zag ik een circusvoorstelling in Zwitserland; wel ik zeg U: het nummer met de leeuwen kan men geen dressuur meer noemen, maar echte 'Spielerei'.

"Dieren in een circus kunnen zich perfect gelukkig voelen en zelf ook plezier beleven aan hun circusacts. Die dieren hebben daar zelf wel zin in en worden na elke prestatie beloond. Het fabeltje van Gaia dat de dieren in de circussen slaag krijgen en onvoldoende eten, laat ons dat zo snel mogelijk vergeten want dit is valse informatie. De dieren zijn tenslotte voor een groot stuk de 'investering' van de circusmensen. Die hebben er dus alle baat bij dat de dieren goed worden verzorgd. Ze hebben daar ook voldoende personeel voor die ze opleiden en heel regelmatig worden er terechte controles uitgevoerd."

Welke aantrekkingskracht oefent dit gebouw op jou uit?

"Dat gebouw biedt ongeloofelijk veel mogelijkheden; er kan hier echt nog veel waar worden gemaakt. Ik denk dat het niet onmogelijk is dat mensen uit de privésector geld zullen geven. Ik heb hier vandaag mensen met geld al voorstellen horen formuleren die absoluut niet in de richting gaan van een mogelijkse sloop van dit gebouw.

"Een zekere meneer Enis Togni - een circusdirecteur uit Italië en eigenaar van circus Americano - heeft in de jaren negentig een ernstig bod op het circus gedaan. Maar het aanbod werd geweigerd door de familie Mahy, op dit moment nog steeds eigenaar van het gebouw."

Over de geschiedenis van het Wintercircus is er in Gent maar één iemand die op onnavolgbare manier kan getuigen: De Heer Guy Puttevils, die de ganse namiddag door allerlei 'anciens' uit het circusmilieu wordt omringd. Guy Puttevils kan het verhaal over de Italiaanse kandidaat-investeerder bevestigen:

"Z'n advocaat en notaris waren erbij, maar Mahy vroeg toen honderd miljoen Belgische frank en dat was voor de Italiaan te veel."

Denk jij, meneer Puttevils, dat de koppigheid van de Gentenaars er voor kan zorgen dat dit gebouw niet wordt gesloopt?

"Ja, ja, als de mensen zich verzetten tegen de afbraak, dan moet dit lukken. Kijk, meneer Monelly, circusdirecteur uit Brussel heeft volgend voorstel!"

Meneer Monelly komt in pure Don Corleone-stijl op ons afgeslopen en spreekt tot ons in gebroken Vlaams:

"Kijk, ik wil hier volgend jaar met mijn circus optreden. Ik hoef enkel m'n kosten terugbetaald te worden. De opbrengst mag gebruikt worden voor de renovatie van het circus. Ik wil hier twee tot drie weken spelen. Dit gebouw moet recht blijven. In onze buurlanden werden alle stenen circussen gerenoveerd, waarom zou dit dan hier niet kunnen?"

Het zou een schandaal zijn, mocht dit gebouw hier worden afgebroken.

Guy Puttevils: "En dit waarschijnlijk om Meneer Mortier een plezier te doen. Gerard Mortier, die nu in de nabijheid van Chirac vertoeft. Misschien heeft Mortier meer invloed dan de Gentse burgers, maar wat het stadsbestuur nog niet doorheeft is dat Gerard Mortier de stad veel meer geld zal kosten dan de voorstellen die hier vandaag door al die burgers worden geformuleerd. Kijk, er is nu al zo weinig geld voorradig in deze stad; waar halen ze dat stompzinnig idee om dat gebouw hier neer te gooien en hier vlakbij zo'n 'miljardenspel' te plaatsen.

"En dan nog eens al die mensen onteigenen, allez zeg! Ik zeg altijd: het moet hier niet alle dagen circus zijn, maar er zijn zo veel andere zaken mogelijk: revues, operettes en andere culturele activiteiten die meer aansluiten op de jongere bevolking.

"Waarom kan hier geen polyvalente zaal worden gemaakt? Ze zouden hier zelfs kunnen tennissen? Ik had nooit gedacht dat hetgene wat hier vandaag gebeurt, nog ooit zou kunnen lukken. Dat het stadsbestuur maar eens gaat rondneuzen in Frankrijk: Amiens, Douai, Reims dat binnenkort opengaat.

"Waarom die circusartiesten verbannen tot op vaak tien kilometer van de stad als ze pal in het centrum zouden kunnen optreden?"

De gedreven manier waarop Guy Puttevils zijn pleidooi afsteekt, trekt andere bezoekers aan. Even later neemt Pierre Jeghers, jarenlang presentator in diverse Belgische en buitenlandse circussen het woord:

"In Antwerpen en Gent zijn ze momenteel een justitiepaleis aan het bouwen dat telkens wellicht het dubbel zal kosten dan het bedrag dat werd begroot. Allez zeg, voor dit gebouw zou men geen geld kunnen vinden, zeker?

"Dit circus hier zou kunnen gered worden door zakenlui die dit gebouw willen renoveren. Maar ze zullen eerst de mogelijkheid moeten krijgen om het op gang te trekken. De stad mag zich er zeker en vast niet te veel van aan trekken, want dan zal het fout aflopen. Wanneer de stad iets aanpakt worden de politieke vriendjes er op uitgestuurd die dat moeten leiden maar onvoldoende vanuit passie of gedrevenheid aan de slag gaan.

"Dergelijk gebouw heeft een goed management nodig die niet direct het grote geld wil scheppen.

"Ik heb vroeger gepresenteerd in de grote circussen in België; eigenlijk als presentator, administrator, organisator, de hele mikmak bij elkaar. Als je geen eigen circus bezit of zelf artiest zijt, dan moet je zeven jobkes doen om uwen kost te verdienen. Ik wou echt mijn brood verdienen in het circus: Carrington, Storm, Malter, Appollo, Sararasani, Bouglione, Amar, Busch Roland, Bader. Er is een periode geweest dat ik voor alle buitenlandse circussen de vertaling deed in het Nederlands. Nu blijkt dat niet meer nodig te zijn."

Bestond er vroeger veel concurrentie tussen de diverse circussen?

"Luister, een gezond bedrijf dat winst wil maken, heeft concurrentie nodig. Dus er was concurrentie en tussendoor waren er linke stoten. Het is in België zondanig moeilijk om een goeie staanplaats te krijgen en daar boven-op zijn er nog de problemen met Gaia die zich als de grote dierenbeschermers profileren. Het is echt moeilijk geworden. Een paar actievoerders slagen er in om het volledige circusleven in moeilijkheden te brengen. Zijn er nu echt geen andere zaken om voor te strijden?

"Gans de boel wordt kapot gemaakt. En om het beperkt aantal plaatsen in België te kunnen bespelen, is er dus veel concurrentie. En vergeet 'Cirque de Soleil', want dit is een groots en prachtig spektakel maar niet vergelijkbaar met het echte circusleven. Er is geen enkel circus dat in staat is om hetzelfde te realiseren. Echte circussen worden niet omringd door managers en marketing-specialisten. Het feit dat de SP.A nu op de kar van Gaia springt, is enkel en alleen uit electoraal belang. Iedere stem begint te tellen, nietwaar?"

Even later spreken we met Eric Van Lathem, een Gentenaar die al meer dan dertig jaar ongeveer een dertig- à veertigtal circussen per jaar bezoekt.

"Als kleine jongen was ik al gefascineerd door het circusleven. Nu ga ik nog steeds naar Zwitserland, Duitsland, Nederland en jaarlijks naar het Circusfestival van Monte Carlo. Thuis heb ik een achthonderd boeken over het circusleven. Je merkt het, het zit in het bloed.

"Waar we hier staan, dat is een stuk geschiedenis van Gent. Maar we moeten realistisch zijn: het gaat hier over centen, veel centen. De enige oplossing lijkt voor mij te bestaan uit een goeie samenwerking tussen de stad, de Provincie en de privé-sector. Maar dan zou de stad het idee van het Forum moeten durven loslaten. Want dat lijkt mij echt wel een heel elitair verhaal te zijn. Gerard Mortier heeft veel invloed, maar wordt zijn Forum-idee eigenlijk wel door de Gentenaars gedragen?

"Dit circusgebouw hier, dat is een monument in Gent; hier zou men z'n centen moeten aan besteden. Dit gebouw zou een polyvalente ruimte moeten krijgen waar allerlei culturele activiteiten kunnen worden geprogrammeerd. Dit gebouw is van een onschatbare waarde; de publieksopkomst van vandaag bewijst dit trouwens. De mensen willen dit gebouw echt zien en velen willen dat het blijft bestaan.

"Je moet vertrekken van het standpunt dat circus kunst is. Dat wordt dikwijls vergeten, ook door de overheid. En wat mij betreft is het circusleven evenwaardig aan de andere artistieke praktijken in Vlaanderen. Hier in Vlaanderen heeft men echter nauwelijks een cent veil voor het circusleven."

Paul Schrijvers, die op een enthousiasmerende manier het programma van deze dag aan elkaar praatte, lanceerde de krachtige metafoor: 'Van stadskanker tot stadsanker!'

"Ik voel vandaag echt veel emoties bij het publiek dat het Nieuw Circus hier bezoekt. De mensen die geïnteresseerd zijn zouden een structuur moeten vinden om zich te verenigen en naar het stadsbestuur te stappen.

"Die ronde scène, dat is toch fantastisch. Waarom kan dit niet omgevormd worden tot een receptieve ruimte: een speelplaats, daar is echt behoefte aan. Er zou een gecombineerd verhaal moeten ontstaan tussen het socio-culturele leven en de private sector!"

Het circusgebouw rond..

In de loop van de namiddag smaakte het massaal opgekomen publiek de aanwezigheid van de oude circusartiesten en enkele circusdirecteurs. Bill Kartoum was - samen met Dhr. Monelly - één van de meest opvallende aanwezigen: een oude en trotse krijger uit het Vlaamse circusleven. Meneer Puttevils bleef nog urenlang napraten, steunend op zijn stok. De passie van deze mensen staat in schril contrast tot de koele en zakelijke benadering van mensen als De Heer Versnick, Gentse Schepen van Ruimtelijke Ordening. Wanneer enkel de commercie telt, verdwijnt de ziel uit onze beschaving.

De vraag zal zijn of de massale publieksopkomst van deze dag kan leiden tot een open stadsdebat over deze symbolische en beladen plek in de stad. Dertig jaar lang stond het circus te verkommeren, leeg te wezen en te wachten. Wachten op de sloop of op een renoverend plan?

De toekomst van dit gebouw ligt in handen van iedereen die wil meedenken en mee zoeken naar oplossingen. Het zou al te goedkoop zijn om enkel de overheid met de vinger te wijzen. Meer dan ooit wordt het belangrijk om een complementaire relatie uit te bouwen tussen de burgers en hun overheden. Een massale publieksbelangstelling en -betrokkenheid kan de interesse van potentiële geldschieters en de diverse overheden wekken. Niet iedereen van het stadsbestuur zal de visie van Dhr. Versnick delen, dat is nu reeds duidelijk.

Misschien dat in het Gents verhaal rond het circusgebouw ook de ervaringen uit Antwerpen en 'de Roma' een rol kunnen spelen. Want dit verhaal illustreert hoe een 'dood' gebouw plots tot leven kan worden gewekt en een bloeiende beweging in gang kan zetten.

Op 10 oktober 2004 organiseren de initiatiefnemers een debat met architecten. Dit vanuit de overtuiging dat mensen met kennis en kunde de toekomst van het 'Nieuw Circus' mee kunnen beïnvloeden. Aansluitend op de visie van de architecten krijgen de politici tenslotte de kans om hun visie kond te maken. En ondertussen kunnen de burgers van Gent en omstreken een zinvolle bijdrage leveren in dit debat door hun voorstellen en ideëen op de website te plaatsen!

 

Dominique Willaert